Nếu xt về "thnh phần cấu tạo" th cơm v phở rất giống nhau, đều được lm chủ yếu từ... gạo ?..tẻ. Phở c thịt c hnh, th cơm c cũng c, đ vậy cơm cn hay hơn v khng bao giờ bị trộn... hn the. Cơm cũng rẻ hơn v... no lu hơn.
Dn gian (hay đng hơn l đn ng trong gin dan) gọi vợ l cơm, bồ l phở. Nếu xt theo khoa học th cch gọi đ chẳng xc phạm ai cả v 2 "nguyn tố" ấy đều c 2 gi trị độc lập, chả ci no cao hơn ci no. Nhưng xt về gi trị "nhận thức" r rng c ưu thế, v phở lun lun tượng trưng cho sự bay bướm.
Thật vậy, biết bao nh văn, nh thơ, nh nghin cứu đ tốn hng ngn trang giấy tn tụng phở như Thuần Việt, Hồn Việt hay Đặc Việt. Chnh một quan chức cấp cao đ từng ku: Thương hiệu Việt dường như chỉ c phở, o di, v nn l. Rất t bi viết về cơm. Nh văn Nguyễn Tun nổi tiếng về bi k "Phở", chưa c nh văn, thơ no nổi tiếng về bi k "Cơm". Thật qu ngạc nhin.
Trở lại vấn đề chn "cơm" thm "phở", đ c rất nhiều bi v bi thơ v chuyện hi về việc ấy m gần như chng đn ng no cũng thuộc. Ưu thế của phở so với cơm l qu r rng trong chuyện tnh i, mặc d nhiều lc buồn cười l "phở" xấu hoặc gi hơn "cơm".
Vừa qua tại một qun bia tại trung tm thnh phố, giới đn ng đ tổ chức một cuộc hội thảo nghim tc với chủ đề "cơm" v "phở". Về dự hội nghị c đng đủ giới đn ng nhn sĩ, tr thức v cc thnh phần, kể cả đn ng Việt ở nước ngoi. Sau 3 ngy khẩn trương lm việc, thảo luận si nổi cc đại biểu đ thng nhất một bản bo co để đệ trnh ln Lin hợp quốc giải thch nguyn nhn tại sao chn cơm thm phở:
1. Đn ng thm "phở" v t được ăn phở. Muốn ăn phở nhất l phở đặc biệt, phải c tiền, xe hoặc vừa c tiền vừa c xe. Trong khi cơm ngy no cũng được ăn v phải ăn.
2. Đn ng dng cơm ở nh trong khng kh quen thuộc ấm p đến nhm chn, cn dng phở ở xa nh trang tr lạ mắt, đi khi đẹp mắt v c cả m nhạc
3. No th rất kh ăn thm cơm, cn phở no tới mấy cũng c thể lm thm một t cũng chẳng sao.
4. Ăn phở xong l đứng dậy, đi ngang hoặc ngồi, nằm một cht l tuỳ. Cn ăn cơm xong nhiều khả năng phải thu dọn v rửa bt đĩa.
5. "Phở" khng qun no giống qun no, thậm ch l khng t no giống t no. Cn cơm th c khi bao nhiu năm vẫn thế chỉ c nguội hơn.
6. "Phở' c thể ăn chung với bạn b. "Cơm" th rất t, phần lớn l ăn chung với... b nấu cơm.
7. Lc ăn phở, dễ dng yu cầu thm t hnh, t bnh hoặc thm t ớt cho mặn nồng. Cn cơm c g trn mm hy xơi nấy, yu sch li thi cn bị mắng hoặc bị gắt gỏng "khng ăn th thi". Ai gắt xin tự hiểu.
8. Phở tuy cng một chỗ nhưng c thể ti, chn, nạm, gn.. tuỳ ta quyết định. Cơm th do mụ nấu cơm quyết định, đn ng chỉ c chấp hnh.
9. Nếu ăn phở nhiều tới mức độ trở thnh khch quen, ta c thể ăn... thiếu. Cn nếu khng đưa tiền lương v nộp ,"cơm" sẽ dừng ngay.
10. Cuối cng bỏ tiệm "phở" ny dễ dng tm tiệm "phở" khc. Cn bỏ "cơm" th phức tạp v cng.
Phở cn ti tnh ở ci chỗ l ma no ăn cũng thấy c nghĩa thm thỵ Ma nắng, ăn một bt, ra mồ hi, gặp cơn gi nhẹ chạy qua mặt qua lưng, thấy như giời quạt cho mnh. Ma đng lạnh, ăn bt phở nng, đi mi ti nhợt chợt thắm tươi lại.
Xứ Phần Lan rừng thng trng trng xanh ngắt, nước hồ biếc biếc, phụ nữ da trắng một mu tượng tuyết, gi trai quần o len ngũ sắc người no cũng như nai nịt sắp biểu diễn điền kinh. Mnh thnh ra lạc lng vo một thế giới vật chất n sạch sẽ qu, sạch đến ci mức tạo cho ti một thứ nghi ngờ nơi đy l một ấn tượng giả tạo. Cảnh v người Hen-xanh-ky, v phỏng đy đ lem nhem đi t cht, c lẽ ti dễ thn gần hơn. Chng ti ở đy mười ngy, mỗi ngy họp trả tiền ăn mỗi người l su đồng đ la, n l ci tiu chuẩn đ kh cao của đon đại biểu ta đi hoạt động quốc tế. Mỗi ngy ăn ba bữa, khẩu phần thừa thi bổ bo; nghi thức lc ăn thật l trang trọng : đồ sứ, pha l, khăn bn trắng muốt, quanh bn ăn chốc chốc lại cử nhạc, những chị đưa mn ăn trng đẹp như rượu rt trong cc truyện thần thoại phương Bắc nỵ Ti ho hứng lm việc liền liền ở Đại hội Ho bnh thế giới, cơ thể nhịp đều, tm tr c nhiều sng kiến. Nhưng ăn uống sao khng thấy ngon. Người ta thường ni rằng những bậc vĩ nhn hoặc hiền giả c ch lớn chỉ biết c sự nghiệp m rất coi nhẹ miếng ăn. Nhưng trường hợp ti kể ra đy chỉ l ci trường hợp thng thường của một con người bnh thường thi.
Chng ti l mấy anh em trong đon đi, mỗi người một cng tc chuyn mn, nhưng đều cng đ gian khổ với nhau trong khng chiến v cũng l người H Nội cả.
Quanh hồ khu -ta-ni--mi, chng ti ngồi dưới rừng thng xanh phn tch với nhau xem tại sao lng dạ mấy người đang thấy nhớ thương một ci g xa xi lắm. Từ hm xch va ly ra tu qua nước ny nước khc, thế l mấy thng rồi; ở nh đ hon thnh tiếp quản Hải Phng rồi, đất đai miền Bắc giải phng ton bộ rồi ... Nhưng m chng ti đ ko cuộc nhn đm xoy vo chuyện ẩm thực v muốn gip đỡ nhau tm hiểu v đu m lu nay ăn uống km ngon. C người bn chỉ tay thẳng xuống nền cỏ bờ hồ Phần Lan, bung thng một cu : " By giờ c ngay một gnh phở đỗ bn bờ hồ ny, th tớ đả lun su bt ! ". Tất cả đều reo ln. Th ra gần đy chng ti ho hắt đi, v xa đất nước, khẩu vị lạc điệu, thấy nhớ nh nhớ nước, trong ci nhớ nh nhớ đất nước, c cả một sự nhớ ăn phở nữa. Hnh ảnh bt phở qu hương đưa ra lc ấy giải quyết đng vo thắc mắc chung của mấy người. Tất cả đều thi nhau đề cao những đức tnh của phở dn tộc. Dưới đy lin tiếp những mẩu chuyện gp về một bt phở, về một miếng ăn kỳ diệu của tất cả những người Việt-nam chn chnh.
- Ny, cc cậu c thấy mn ăn ở Phần lan c nhiều ci rất kỳ quặc khng. Thịt b rn, lại phiết mứt cng-phi chưa ngọt sắt ln trn. Cam chanh lại ăn km với c gỏị Cơm lại ướp vo tủ nước đ, mnh thấy đĩa cơm c khi, lc ăn buốt đến chn răng. Nghệ thuật ẩm thực ti gọi tn l lối nấu nướng của trường phi lập thể. Cho nn ti cng thấy cần phải trở về với mn qu cổ điển rất tnh chất dn tộc của ta, tức l phở.
- Phở cn l một mn ăn rất nhiều quần chng tnh. ng muốn ăn phở ngồi hay đứng l l ra giữa hiệu m ăn cũng khng ai ni, ăn ngồi ăn đứng tuỳ thch. Phở l mn ăn bnh dn. Cng nng binh tr, cc tầng lớp nhn dn lao động, thnh thị, nng thn, khng mấy ai l khng biết ăn phở. Người cng dn Việt-nam khi cn ẵm ngửa, cũng nhiều vị đ nếm phở rồi; chỉ c khc người lớn l ci bt phở của tuổi ấu trĩ chưa biết đau khổ ấy chưa cần phức tạp, khng cần hnh hăng, chanh chua, ớt cay. Con nh ngho, nhiều khi lại khng cần cả thịt nữa, m căn bản phở nhi đồng vẫn l bnh v nước dng thi.
- Phở ăn bất cứ vo giờ no cũng đều thấy tri cả. Sớm, trưa, chiều, tối, khuya, lc no cũng ăn được. Trong một ngy ăn thm một bt phở, cũng như lc tr chuyện ăn giọng nhau m pha thm một ấm tr, cng thưởng thức với bạn b. Hnh như khng ai nỡ từ chối một người quen rủ đi ăn phở. Phở gip cho người thanh bạch đủ điều kiện biểu hiện lng thnh theo với bầu bạn n hợp với ci ti nhỏ của mnh. Phở cn ti tnh ở ci chỗ l ma no ăn cũng thấy c nghĩa thm thỵ Ma nắng, ăn một bt, ra mồ hi, gặp cơn gi nhẹ chạy qua mặt qua lưng, thấy như giời quạt cho mnh. Ma đng lạnh, ăn bt phở nng, đi mi ti nhợt chợt thắm tươi lại. Trong một ngy ma đng của người ngho, bt phở c gi trị như một tấm o kp mặc thm ln người. Đm đng, c người ăn phở xong, tự coi như vừa nuốt được cả một ci chăn bng v tin rằng c thể ngủ yn đến sng, để mai đi lm khoẻ. Dng những hnh ảnh bnh dị để ni ln ma đng ở Việt-nam, ti cho khng g nn thơ bằng ci hnh ảnh một bếp lửa hng phở bến t nhiều hnh khch quy quanh chờ đợi bt mnh, vai rụt xuống một t, người nhn nhẩy như trẻ em đang th đời. Tết, nh ai cũng bnh chưng, c kho, thịt đng, nhưng vẫn rất đng người tnh cờ mừng tuổi nhau ở những hiệu phở khai trương từ mng hai Tết.
- V hay la c với phở, m tiếng ni của ti được chnh xc v giầu c thm ln. Trước kia ti cứ tưởng chữ "xương xẩu" l một tiếng đi, v chữ xẩu chỉ l một tiếng đệm. ng hng phở đ lm cho từ ngữ ti hm ấy thm ln một danh từ. Xẩu khc với xương, dng để chỉ những ci đầu xương phở c dnh thịt v gn rc chưa hết. Ti đ thấy những người phu xe ko vo hiệu phở gọi một chn rượu với một bt xẩu. Ti cn được nghe một ng phở khc ni đến mỡ gầu, ci tảng thịt dắt mỡ qu gi n khng bo qu, m lại qunh như sp, rn v mềm ấy m gọi l một cnh gầu; v lc cầm vo cn thịt ti, thịt tươi cn nhảy ln dưới ln dao, m gọi l một quả thăn. Trong tiểu thuyết Việt-nam trước đy, nhớ người ta c viết ci truyện "Anh hng phở lấy vợ c đầu". Ti cn được nghe một c điếm ngy xưa v von than đời tn " đời hồi ny như một gnh phở bnh trương mỡ nguội đng vng". Phở nguội tanh thật l buồn hơn cả ci sự đời c gi thập thnh bị ma c lừa bỏ. Chữ nghĩa của ta hay thật ! Người ta bảo chữ phở l xuất xứ từ chữ "ngưu nhục phấn", v ta đ Việt-nam ho chữ phấn thnh ra chữ phở. Chữ phở nguyn l một danh từ, cn chuyển thnh một hnh dung từ : ci mũ phở. Chữ nghĩa của ta hay thật !
- Đố biết thế no l mũ phở ? Lại cứ phải dựng chn dung những người bn phở gnh chn chnh ngy xưa th mới tầm nguyn ra được. Những người bn phở gnh xưa kia c người đỗ ở đầu phố ny, hoặc giữa phố nọ, hoặc ở tt trong cng một ci ng cụt, mỗi người một "giang sơn no, anh hng ấy", người mua quen mặt người bn, v người bn thuộc cả thi quen v sở thch ngườ ăn trong phố. Những anh hng phở "hng cứ một phương" ny lại cn thuộc cả nhn số từng bộ khẩu v ngy giỗ tết trong từng gia đnh khch hng quen của mnh. Họ thường l những người lm ăn chn thật, hay mặc một ci o vnh t vải vng hoặc dạ mu cứt ngựa của ng bnh khố đỏ thải ra, trn đầu l một ci mũ ct mất cả nm chỏm, v nhất l hay đội những ci mũ dạ mo m đ mất cả băng hoặc rch cả bo. Những ci mũ ny đặt ln đầu người no cũng khng chỉnh, m hnh như chỉ đặt ln đầu những bc phở gnh l c một nghĩa. Khng những thế, ci mũ phở ấy, cn l một dấu hiệu tập hợp, một ci hnh thức gy tn nhiệm nữa. Những con người đội mũ rch ấy thường l người lm phở ngon, nếu khng ngon th chỉ t cũng phải l ăn được. Phở gnh với ng đội mũ phở nay thấy hiếm, chỉ cn phở xe, phở hnh tu thuỷ c ống khi phở, phở qun, phở hiệu. Đồ chơi trẻ con ngy xưa lm bằng sắt ty sơn mu, ở phố Hng-Thiếc, c ghi lại ci dng ng phở gnh, bnh xe đồ chơi cng chuyển cng cử động ci cnh tay cầm dao nhấc ln thi xuống.
- Phở cũng c những quy luật của n. Như tn cc hng phở, hiệu phở. Tn người bn phở thường chỉ dng một tiếng, lấy ngay ci tn cng cơm người chủ hoặc tn con m đặt lm tn gnh, tn hiệu, v dụ phở Phc, phở Lộc, phở Thọ, phở Trưởng ca, phở Tư ... C khi một ci tn tật nguyền trn thn thể người bn phở được cảm tnh quần chng thn mật nhắc lại thnh một ci tn hiệu : phở G, phở Lắp, phở Sứt ... ci khuyết điểm trn hnh th ấy đ chuyển thnh một ci uy tn trong nghề bn miếng chn m lưu danh một thời trn cửa miệng những người snh. Quần chng nhn dn, nhất l nhn dn H-nội c nhiều sng kiến để đặt tn cho những người họ yu tin. Anh hng phở ấy hy đứng ở đu bn hng, họ lấy lun ci địa điểm ấy m gọi thnh tn người : Bc phở Nh thương, ng phở Đầu ghi, anh phở Bến tầu điện, anh phở Gầm cầu ... C khi lấy một vi nt đặc th trong cch phục sức m gọi. Ci mũ tu bay trn đầu ng bn phở thời Ty xưa, đ thnh ci tn một người bn phở trứ danh của thủ đ sau ny. C lẽ v gần với quần chng trung lưu v người ngho, nn cũng như " ng chủ " hiệu hớt tc, hiệu c ph, tn anh hng phở cũng chỉ c một tiếng gọn gng. Ti chưa hề thấy ng b hng phở no nổi tiếng trong nghề m tn lại di l th, chẳng hạn như phở Tn thất Khoa g g, hoặc phở Trần thị Kim Anh g g đ. Ci tn cng độc m ngắn cộc, cng đng cho người mua tin cậy ; ci tn một chữ, gọn như một nht dao thi xuống thịt chn. Vả lại những biển hng hiệu phở d l giữa đất H-nội văn hoa mỹ tự, cũng chỉ đặt tn một cch nm na, khng kẻ những chữ huynh hoang. Ti chưa thấy biển hiệu phở no m lại đề tn một cch qu trầm bổng du dương cả. V phỏng c ai mở phở m nổi mu hay chữ ln m đề biển th ti khng bao giờ chọn những hiệu phở c tn như "Thu Phong", "Bạch Tuyết", "Nhất chi Mai" m vo ăn. Trong nghề phở, n cũng c những ci nền nếp của n.
Phở ăn bất cứ vo giờ no cũng đều thấy tri cả. Sớm, trưa, chiều, tối, khuya, lc no cũng ăn được
- Nhưng khoa phở đ c những việc n đi ph cả những khun php của n. Theo ti nghĩ, . C thể c nhiều thứ thịt loi bốn chn, loi ở nước, loi bay trn trời, n ngon hơn thịt b, nhưng đ phở th phải l b. C phải l v muốn chống cng thức m người ta đ lm phở vịt, phở x xu, phở chuột ? Cứ ci đ tm ti ấy, th rồi sẽ c những hng phở ốc, phở ếch, phở d, ch, khỉ, ngựa, tm, c chp, bồ cu, cắc k ... nghĩa l loạn, phở nổi loạn. C nhẽ ngy ấy thin hạ sẽ gọi l đi ăn một thứ phở Mỹ miếc g đ. Trong năm đi 1945, ở đy nồi nước phở của thời đại, ở Hải phng v H nội, đ c thng phở c cả những bn tay trẻ con : nhưng đ lại l chuyện khc.
- Lại cn phở ngầu pn. Chắc thứ phở ny chỉ những người năm bảy vợ hoặc thch lng phng mới hay ăn. Tn thứ thịt phở ny, cn gợi lại một thứ roi của bọn Ty độc c hay đnh cu li đến thối thịt tm xương.
- Lại cn phở g. Muốn đổi ci hương vị chnh thống của phở b, ăn một vi lần phở g trong đời mnh cũng khng sao. Nhưng c một hng bn phở g ở H nội m nhiều người thủ đ khng bằng lng cht no. Y bn vo buổi sớm, người xm lại ku ăn gạt đi khng hết. Ci người bn hng khinh khỉnh như một qu tộc đ, cũng đ kho chọn một gc phố mang tn một b cha m dọn hng ! Ni của đng tội, g ở đấy trng ngon mắt thật. Đ c những bạn lưu dung khen ng ng hng l nhất nghệ tinh nhất thn vinh, v khen tay ng lch vo con g bo vng như tay một bc sĩ khoa mổ xẻ thuộc lầu từng khớp xương thớ thịt. Ci đầu g, ci cẳng gi gầy, ci cổ, xương mỏ c, ng hng thản nhin vứt n xuống một ci thng, khng phải để vứt đi, nhưng chắc l đ c những bợm rượu khu phố ăn gi sẵn từ trước rồi để chốc nữa đem ra nhấm nhp. Thực ra, khi m c người ăn bt phở g khng tiếc tiền dm gọi đến ci thứ phở từ một ngn năm trăm đồng một bt, th bt phở ấy cũng kh m khng ngon được. Hy đứng ở đy một buổi sớm m xem người ta ăn phở g. Sốt ruột đo để. Người ăn mề g, người ăn đi, ăn thịt đen chứ khng ăn thịt trắng n chua, ăn l mỡ, phao cu, ăn đầu cnh. Miếng ăn ở đy đch thị l một miếng nhục, nhục theo ci nghĩa một miếng thịt ngon hợp khẩu vị, v cũng đi theo ci nghĩa nhục nhằn ti bụi . Ở vỉa h đường ấy, cứ nhao nhao cả ln quanh một ng hng mặt phớt tỉnh như đế quốc Ăng l v bn hng rất cửa quyền, khch phải đi lấy lấy bt. C người đ dắt sẵn từ nh đi một củ hnh ty, c người quả trứng g ... đập trứng bỏ hnh ty vo ci bt mnh đ thủ sẳn v đnh dấu vo bt, di di bt trước mặt ng hng, cười cười, nhắc nhắc, xut xoa ni to ni nhỏ, cứ như l sợ cuộc đời n qun mnh, n nhầm mnh ... Bn cạnh tiếng thi thịt chặt của gnh phở g, chốc chốc c tiếng nổ xe bnh bịch li xuống tận đy ăn qu sớm, khi phở phảng phất đy lt t mi t săng. C người vừa hp vừa kể lại ci thời oanh liệt của cửa hng ny, khi cn đế quốc v b nhn, t cứ nối đt xuống đy m điểm tm, nhiều b H nội tứ chiếng cầm vo bt phở g, mười ngn tay lng lnh nhẫn vng tắm, vng, trắng, c r kim cương, miếng phao cu lc ấy cn mọng ln biết mấy nữa kia .
Trong khng chiến c những tay phở nổi tiếng ở vng tự do như phở Giơi, phở Đất, phở Cống, (tn vẫn một tiếng thi) nhưng cũng c những bt phở, chưa được đng cch thức lắm m ăn vo vẫn cứ thấy cảm động. V dụ, phở ở căn cứ địa, lm ngy trong cơ quan. Một vi cơ quan ở quanh Trung ương, chung nhau giết b để bồi dưỡng theo kế hoạch hng thng. C những đồng ch cấp dưỡng rất yu thương anh em, nhất định tổ chức phở. Thịt sẵn, xương sẵn, nhưng thiếu nước mắm, thơm, hnh mi, bnh lại l bnh đa kh. Nhưng cứ lm. Những chầu phở ngy chủ nhật ở bn bờ suối cơ quan, thật l đầu đề phong ph cho bo liếp. Ăn phở trn rừng cng thấy cồn co nhớ miền xui. Ở cc đon vị tĩnh tại, chiến sĩ thỉnh thoảng cũng nấu phở ăn. Vui nhất l ở một trung đon g đ c nhiều chiến sĩ người H Nội, trung đon ấy về đnh dưới xui, đnh ci trận vận động chiến ở Hạ Bằng. Nhn dn đi st bộ đội, c hng phở gnh của dn chng bn ngay tại tuyến lửa, gnh phở cứ quấn lấy hậu qun của đơn vị đang lập cng, anh chiến sĩ cầm bt phở đang bốc khi v cạnh anh l những nng sng cũng chưa đi hết khi.
- Hnh như Thạch Lam trước đy cũng c bn về phở, nhưng cn phiến diện. Thạch Lam c nhắc đến vấn đề cải lương ở H Nội văn vật. Đầu năm 1928, ở Phố Mới, ci phố trước đy mang tn thực dn Đồ phổ Nghĩa, c một hng phở cho cả hng lu, cả đầu vừng, đậu phụ. Nhưng những ci lối tm ti ấy khng thọ, v trnh độ nhận thức của quần chng phở khng sa đoạ như người chế tạo. Quần chng vẫn đi hỏi những ci cố hữu của phở. Ngy nay cũng cn c người cho cả tương tầu lạp chu chương vo phở, nhưng đy l ci quyền của người c tiền, ai muốn by vẽ ra thế no, nh hng cũng chiều trong phạm vi c thể của phở. Nhiều người bảo nn ăn phở ti th bổ hơn phở thịt chn. C thể l như thế đấy. Nếu cần bổ th cũng c thể uống Pan-t-cờ-rin Lin x hoặc lm tễ thuốc Bắc, cn kết quả trng thấy r hơn l ăn phở ti. Thật ra, ăn phở cho đng, đng ci "gu" của phở, phải ăn thịt chn. Thịt chn thơm hơn thịt ti, mi thơm miếng thịt chn mới biểu hiện đng ci tm hồn của phở. Thm nữa, về mặt nhận thức tạo hnh, người thẩm mỹ bao giờ cũng thấy miếng thịt chn đẹp hơn miếng thịt ti. Thường những hiệu phở khng tự trọng, hay thi sẵn thịt chn, thi cứ vụn ra khng thnh hnh th g cả, ai đến gọi l rắc vo bt. C thể việc ấy khng hề g với khch hng khng cần ăn no vội. Nhưng cũng trong một ci hiệu vẫn thi thịt vụn ra ấy, ng chủ phở rất l phn biệt đối xử v khng san bằng cc thứ khch : đối với những khch quen, với những người c thể ng chưa biết qu danh nhưng ng đ thuộc tnh ăn, những người cầu kỳ ấy m bước vo hiệu, l ng đ đặt ngay tay dao vo những khối thịt chn đặc biệt như khối nạm rn, nạm dắt hoặc khối mỡ gầu, thi ra những miếng mỏng nhưng to bản, với ci sung sướng bnh tỉnh của một người được tỏ by ci sở trường của mnh trong nghề. ng no ăn phở m c chất hoạ th thấy muốn vẽ tranh tĩnh vật ngay. C những lc ng phở ấy gắt, gắt với vợ ng, v ng thi khng đẹp. Một ng lm đầu bếp hiệu chim quay trong hồi H nội chiếm đng, nay cũng ra mở phở v thch ma dao ni chuyện với khch về ci khoa thi. "Chặt thi loi c cnh đ kh, m thi miếng thịt b khng xương cn kh hơn. Ti dạy mi m đn b nh ti vẫn khng lm được, đn b thường chỉ thi bnh thi".
- Trong số những thắc mắc của một số ng H nội tr thức dở người ta c nhắc đến một ng lo sau ny ta tiến ln kinh tế hon ton x hội chủ nghĩa, kinh tế phn tn khng cn nữa, th mất hết phở dn tộc, v rồi sẽ phải ăn phở đng hộp, mỗi lc ăn bỏ ci hộp phở ấy vo nồi nước si trước khi đục ra ăn, v như thế th n trương hết bnh ln. Cũng ngay trong hiệu phở, c người đ đập ngay lại : " Thi đốt ng đi . ng đừng c lm ci chuyện lo giời sập ấy đi. Hiện nay phở đang pht triển mạnh ở thủ đ H nội, lớn nhỏ, gnh rong, bn trong nh, bn ngoi h, c đến trn dưới hai ngn chủ phở. Người Việt-nam cn th cn phở bt, bt phở trong tương lai vẫn nng sốt như by giờ. Phở bt của ta khng thể thnh một thứ đồ hộp đu, người cng dn H nội ny xin trả lời ng l một nghn lần khng, khng, khng thể c sự th bạo ấy ".
- Ci thế giới phở H nội trước đy hnh như cũng c nhừng thứ nhn vật nghiệp dĩ của n. Lng chơi, học tr, ng binh, thy k sở bun, ng phn sở to, con bạc, chủ hiệu nhỏ, những người lao động vận tải, những người lm nghề tự do ... C những lnh l dương chạy đến hng phở, ăn xong tnh tiền, lật ngay ci mũ đỏ ra trong ci mũ c ci quần lĩnh vừa cướp ở nh chứa ra; người khch hng lnh đnh thu đ đ vắt quần lĩnh đ xuống quầy hng thay một thứ trả tiền, rồi t chạy ... C những tay giu sụ nhưng tnh nết hấp lm, mua bnh m thả vo nước phở bo m cứ gọi l ăn cơm Ty bnh dn. C những người đn b tri duyn trộn cơm nguội vo bt phở nng, m ăn một cch ngon lnh, nhưng người ngoi trng vo th thấy n th lương thế no ấy. C những kẻ sống khng nh cửa, chuyn mn đứng đường, chạy hng sch chợ đen đủ cc thứ, lc tnh tiền hoa hồng, lấy bt phở ti năm xu lm đơn vị gi cả, "việc ny m tri chảy, ng b chị cứ cho em một trăm bt ti năm, vn vn ... ".
Hương vị phở vẫn như xa xưa, nhưng ci tm hồn người ăn phở ngy nay, đ sng sủa v lnh mạnh hơn nhiều ... Ngy trước, anh hng phở c tiếng rao, c người rao nghe quạnh hiu như tiếng bnh dy gi đm đng tội lỗi trong ng khuất; c người rao ln nghe vui rền. Tại sao, by giờ H nội vẫn c phở, m tiếng rao lại vắng hẳn đi ? C những lc, ti muốn thu thanh vo đĩa, tất cả những ci tiếng rao hng qu rong của tất cả những thứ qu rong, của tất cả những thư qu miếng chn trn ton ci qu hương chng ta. Những tiếng rao ấy, một phần no vang hưởng ln ci nhạc điệu sinh hoạt chung của chng ta đấy.
Chng ti ngồi trn bờ một ci hồ xứ Bắc ở ngoại thnh Hen xanh ky tưởng nhớ đến một bt phở qu hương, v đối với mn ăn đ của dn tộc đng yu chng ta ở Đng Nam Chu , chng ti đ pht hiện những đức tnh dồi do của phở, tự mnh cho đ l những cơ sở vững chắc để dựng ln một nền l luận cho mn phở. Sau đ mấy thng trở về nước, đặt chn ln đất H nội, bữa cơm đầu tin của ti l một bữa phở. Về sau ny, hay rủ nhau đi ăn phở, ti được đi su vo nghĩ của một anh bạn n đ trở thnh một m ảnh : " Mnh khen phở mnh l một mn ăn ngon, nhưng trước khi khẳng định gi trị dn tộc của phở, c nn tranh thủ thm kiến của bạn b, quốc tế của ta khng ? Bạn Lin x, bạn Ba lan, Hung, Tiệp, Đức sẽ c cảm xc g về mn phở Việt-nam ? Họ đ c dịp nếm phở chưa ?" Bi dn ca của mnh họ nghe rồi, đất nước mnh, cc bạn thấy rồi. Nhưng cn phải cho bạn mnh " thấy " phở nữa, bởi v phở cũng l một thứ tiếng ht yu đời của tất cả những tấm lng con người Việt-nam chn chnh v bnh dị. Thế rồi một hm khc, cũng trong một qun phở nổi tiếng H nội, ti đ nghe được mẩu chuyện giữa hai nữ sinh một trường phổ thng cấp 3 gần đy : " Phở hiệu ny, ăn m qu. Thế đố chị biết Hồ Chủ Tịch v cc lnh tụ Đảng c thch phở khng ? - Lm thế no m biết được - Ny, ni đa chứ cc cụ m đến ăn cho hiệu no, th chủ hng thật l sung sướng v bờ đấy chị nhỉ ! ". Hai c rt lấy ti gương con chiếu lẫn vo hm răng nhau xem c vướng t hnh t rau mi no khng, cười ru rt như chim đn nhảy quanh bn phở. Mẩu chuyện hai c học tr như gip ti hiểu thm nữa về phở, v gip ti nhận thức đến những ci n quan trọng hơn cả phở nữa.
t lu nay, chng ta hay ni đến thực tế Việt-nam, đến vấn đề thực tiễn Việt-nam, đến những đặc tnh của Việt-nam trong mọi điều kiện chuyển mnh tiến ln . Ti thấy rằng trong mun vn thực tế phong ph của nhn dn Việt-nam, c một ci thực tế m hng ngy t ai nỡ tch rời n, tức l ci thực tế phở. Ci thực tế phở ấy lồng vo trong những ci thực tế vĩ đại của dn tộc. Trong một giọt nước rơi lng lnh c cả cu chuyện của vầng thi dương; trong một miếng ăn, cũng thấy rộng được ra những điều cao cả yn vui trn đất nước bao la giu c tươi đẹp. Ti thấy tổ quốc chng ta c ni cao vi vọi điệp điệp, c sng di dằng dặc, c biển bờ thăm thẳm, c những con người Việt-nam dũng cảm xy đắp lịch sử quang vinh, c những cng trnh lao động thần thnh như chiến thắng Điện bin, nhưng bn cạnh những ci đ, ti biết rằng Tổ quốc ti cn c phở nữa . Trong những năm chiến tranh giải phng, kẻ th bay trn bt phở, c những bt phở phải hp vội trong đm tối tăm, quệt ngang ống tay o m nhảy xuống lỗ lầm; c những bt phở bị bom, bnh trương ln m người ăn khng cn thấy trở lại một lần no nữa . Nhớ lại ci hồi ti về cng tc ở vng sau lưng địch, ti khng thể qun được mấy ci qun phở khuya trn con đ miết lấy vng căn cứ du kch; những bt phở nng ăn sau những đm vượt vnh đai trắng v xuyn qua vị tr địch, ăn c một hương vị thật l đặc biệt; sau ny n tổng cn, n hất hết cc qun trn đ, khng biết người bn phở đm đ, c cn sống hay đ chết trong chuyến ấy rồi ? Lại cn ci lần đi chiến dịch với tiểu đon Lũng vi, ti khng qun được những cuộc hnh qun với đồng ch cấp dưỡng ban chỉ huy ; đồng ch ấy gnh rất nhiều nồi niu ga-men v thực phẩm cồng kềnh, cc chiến sĩ đều đa gọi l " ng hng phở của tiểu đon ". Trước khng chiến đồng ch ấy vốn mở hiệu phở ; nay ho bnh rồi, đồng ch c cn sống m mở phở lại ? Nhiều hnh ảnh phở trong những năn gian khổ đ hiện về. Giờ m ngồi an tm ăn bt phở nng sốt giữa ban ngy bất gic cần nhớ ơn nhiều người . Rồi mối cảm xc phở vụt chốc bay xa rộng mnh mng . Bỗng nghĩ đến những vng chăn nui xanh rờn ng cỏ sữa khu tự trị Thi-Mo, những đn b Lạng Sơn, Thanh ho đang ci xuống ngốn cỏ ngon trn đất nước . Gạo mấy vụ liền lại được ma, bột bnh mịn v dẻo. Rau cỏ vng ngoại thnh H nội : mở rộng mi những diện tch xanh ngon v tận, rau thơm hnh hoa phưng phức ci hương vị thổ ngơi .
Đm H nội, nay thức khuya nhất vẫn l những hiệu phở. Xưa kia phở ng Trưởng Ca bn đến bốn giờ sng ở đnh Hng Bạc - ci nơi tập trung nhn dn H nội năm đầu khng chiến để rt ta khỏi vng vy địch. Đnh cũ khng cn ng Trưởng Ca nữa, nhưng nay đ c ng phở Sửa sai thay ng m thức khuya. Người H nội đặt tn đến l hay.
Trước đy ng nấu bếp hiệu cao lu Tu; rồi ng ra mở phở. Rồi ở qu ng quy nhầm ng, ng phải về qu, giao lại qun phở cho bạn. Nay ng được sửa sai, lại trở lại thủ đ, chnh quyền khu phố miễn thuế cho ng một thời hạn v tm một chỗ lợi địa thế cho ng mở hiệu . Mn qu của ng phở "Sửa sai" cng thơm ngon một cch chất phc hơn bao giờ. C thể l cảm tnh của khch hng, đối với một người phở quen nay được khi phục cng lm cho bt phở giải oan c thm nhiều dư vị nữa . Những bt phở hồn hậu ấy cũng chỉ l một sự đền b cng bằng đối với những người lm ăn lương thiện khu phố đi xem ht về hoặc họp hnh bnh bầu học tập xy dựng vừa xong .
Chuyện gp về phở tới mức độ no đ l y như ti lại thấy nhớ một chị bạn rất thn, ngy chưa c cch mạng vẫn hay rủ nhau đi ăn phở đm v ni những chuyện trn trời dưới nước. Cũng như v khối người kh, chị đ bỏ đi Nam v một vi vần đề sĩ diện g g đ. Giờ đy mi lần pht hiện thm được một hiệu phở ngon sạch l ti khng thể khng nghĩ đến ci chị bạn thch ăn phở cay x lưỡi. Ớt tười, ớt kh, ớt bột ngoi ny hiện đang thơm cay, mi lần ăn bt phở cay v đậm, đi mọi ti bỏng chy ln cng lấy lm thương nhớ v cng chị bạn đi Nam. Chỉ mong chng quan hệ bnh thường, ti rủ chị bạn ngy xưa v cc bạn của chị về đy dầu cho chỉ một ngy, để thăm lại phố phường v bạn b cũ. V ci mn ăn H Nội đầu tin ti thết chị, vẫn l ci mn phở ngy xưa chng ta vẫn ăn đủ cả rau mi hnh hoa đủ chua cay v si sng sục. Ti biết ở Nam Bộ vẫn c phở, phở hủ tu, nhưng bt phở Bắc ăn ở đầu h di cư khng bao giờ c thể ngon được bằng bt phở cổ truyền H Nội ăn ngay bn l than quả bng đỏ lửa giữa ngn năm văn vật ny.
Martin Gainsborough ni chnh trị Việt Nam mang tnh gia trưởng
Bốn nh nghin cứu về Việt Nam ni với BBC nhận định của họ về chnh trị Việt Nam v viễn cảnh c dn chủ ha hay khng.
Điểm tham chiếu cho cuộc trao đổi qua email l Bấm một tiểu luận đăng trn Tạp ch Dn chủ (Journal of Democracy) số thng Tư 2012, của Tiến sĩ người Anh Martin Gainsborough.
Đy l một trong vi nghin cứu hiếm hoi gần đy của người nước ngoi tm cch giải thch v sao nền chnh trị khng ưa cc gi trị tự do tồn tại ở cả ba nước Lo, Campuchia v Việt Nam.
Ba quốc gia ny d khc nhau nhưng cũng lại c nhiều điểm chung, theo ng Gainsborough, người từng c thời gian di lm nghin cứu thực địa tại Việt Nam.
Tc giả nhấn mạnh yếu tố văn ha chnh trị - vị nể tầng lớp trn v quan hệ mang tnh gia trưởng để giải thch trục lin hệ Nh nước - Cng dn ở ba nước. Nền văn ha chnh trị m giới cầm quyền ở cả ba nước chia sẻ khiến họ bc bỏ đa nguyn v nghi ngờ mọi tổ chức độc lập v x hội dn sự.
Dn chủ tự do phương Ty cũng kh nảy mầm ở ba nước v sự trỗi dậy của chnh trị tiền bạc" v "thương mại ha nh nước". Đy l hiện tượng c quyền l c tiền, v Nh nước cng doanh nghiệp sống dựa vo nhau.
BBC đ mời bốn tiến sĩ nghin cứu Việt Nam bnh luận về tiểu luận Bấm Elites vs. Reform in Laos, Cambodia, and Vietnam v thử dự đon diễn biến chnh trị sắp tới.
Bấm Tiến sĩ L Sỹ Long, Đại học Houston, Hoa Kỳ:
"Một khi cng chng cng khng xem Đảng Cộng sản l vĩ đại, th cng c nhiều người ku gọi một hnh thức chnh trị đa nguyn nhất định"
Tiến sĩ L Sỹ Long
Theo ti hiểu, Martin biện luận rằng khng thể xảy ra sụp đổ chnh thể ở Việt Nam, v chnh phủ Việt Nam khng gặp thch thức nghim trọng. ng cũng đặt ra một số con đường m Việt Nam sẽ đi, nhưng ni điều chắc chắn l sự thắng thế to lớn v đột ngột của tư tưởng chnh trị tự do l kết quả t khả thi nhất.
Nhn chung, khng hẳn l ti bất đồng với luận điểm chung của Martin. Điểm duy nhất ti muốn ni l dường như Martin đnh gi thấp những sự đứt gy cơ cấu v điểm bước ngoặt đang xuất hiện ở Việt Nam, m sẽ quyết định con đường đi của chnh phủ.
Những đứt gy cơ cấu bao gồm thất bại trong kiểm sot tham nhũng, yếu km căn bản trong hệ thống kinh tế v ti chnh (lin tục lạm pht cao, bất ổn gi, bộ my hnh chnh cồng kềnh), sự km hiệu năng của chnh phủ (phụ thuộc cc doanh nghiệp nh nước yếu km, cc vụ thu hồi đất gy tranh ci). Tuy vậy, ti phải thừa nhận rằng những đứt gy cơ cấu thường được dự bo t khi no xảy ra.
Chnh quyền Việt Nam vẫn c khả năng ha giải cc phong tro 'ngoi luồng'
Những điểm bước ngoặt l hoạt động của cc nhm v quyền lao động, đất đai, nhn quyền, dn chủ, tn gio. Cc hoạt động ny trước đy tương đối tch biệt nhau, nhưng nay bắt đầu tương tc bất chấp sự đn p của nh nước. Theo một số tường thuật, sự kết nối gia tăng giữa cc nhm x hội dn sự ny l do nh nước một đảng khng thể đp ứng đi hỏi của dn chng.
Như Carl Thayer từng nhận xt, rủi ro bất ổn chnh trị hay bất ổn x hội xảy ra v sự ph phn chnh sch ở một lĩnh vực ny lại c thể lan qua cc lĩnh vực khc. Tuy vậy, ti cũng thừa nhận những điểm bước ngoặt khng thể xảy ra trừ phi c ủng hộ, t nhất ngấm ngầm, từ cc nhm khc hay một lin minh quan trọng bn trong Đảng.
Tuy vậy, ti cho rằng những sự đứt gy cơ cấu v điểm bước ngoặt hiện đang khiến Đảng kh duy tr hiện trạng như lu nay. Cc vụ như bauxite, Trường Sa v Hong Sa, v thu hồi đất đ dẫn đến tranh luận về cải cch lm thế no xy dựng một chnh phủ c trch nhiệm v tun thủ luật php.
Một khi cng chng cng khng xem Đảng Cộng sản l vĩ đại, th cng c nhiều người ku gọi một hnh thức chnh trị đa nguyn nhất định.
Sụp đổ chnh thể rất kh xảy ra chủ yếu v hệ thống Đảng ở Việt Nam rất giỏi thu nạp cc vấn đề nng bỏng từ mọi phong tro bước ngoặt.
Về căn bản, cản trở cho ku gọi cải tổ hiện nay l thiếu đồng thuận v động lực. Hai điều ny thường xảy ra từ sự đứt gy cơ cấu (như cải tổ kinh tế năm 1986) khi một lin minh tm được đồng thuận để thc đẩy thay đổi lớn.
Cuối cng, ti đồng với Martin rằng nếu những biến chuyển c xảy ra, th tư tưởng chnh trị tự do cũng sẽ khng thắng thế. Tuy vậy, những thay đổi chuyển ha sẽ c thể đnh dấu một cột mốc quan trọng để đem lại diễn biến ha bnh m từ lu thiếu vắng trong lịch sử chnh trị Việt Nam.
Bấm Tiến sĩ Andrew Wells-Dang, nh tư vấn về x hội dn sự, Hội An, Việt Nam:
Martin Gainsborough r rng đng khi ni c những kha cạnh phi dn chủ trong văn ha chnh trị của Việt Nam (cũng như Lo v Campuchia) m đ tồn tại từ những chnh thể trước ko di cho đến ban lnh đạo hiện nay. Nhưng ti khng nghĩ điều ny quyết định những thay đổi tương lai. Nhiều nước Đng v Đng Nam c những kha cạnh tương tự, vậy m một số (Indonesia, Nam Hn, Đi Loan) đ trở thnh cc nền dn chủ hoạt động tương đối tốt, v cũng c những nước chưa thnh cng.
Một chi tiết rt ra được từ phn tch của Tiến sĩ Gainsborough l dn chủ ha phụ thuộc vo thay đổi trong x hội v văn ha chnh trị. N khng chỉ l thay một nhm cai trị ny bằng một nhm khc. Một phần v nhận thức ny m đa số cc tc nhn của x hội dn sự hiện nay khng xem đối lập chnh trị l ưu tin.
Cc lnh đạo Hn Quốc đ tạo ra cuộc biến đổi sang dn chủ
Bằng cch thực hiện cc dự n cộng đồng v lm gương trong hoạt động, x hội dn sự c thể đng vai tr xy dựng để thc đẩy một x hội v nền văn ha dn chủ hơn, ngay cả bn trong hệ thống chnh trị hiện hnh. Người ta khng thể dự đon khi no hoặc liệu thay đổi chnh trị c xảy ra hay khng, nhưng sự tham gia về x hội v văn ha c thể diễn ra bất kỳ lc no.
Trong bi, tc giả cũng đặt cu hỏi lm thế no ngăn chặn việc lợi dụng chức vụ để tư lợi. Ti muốn chỉ ra rằng việc ny khng nhất thiết đồng nghĩa với dn chủ ha. Một số nền dn chủ như Ấn Độ, Philippines cũng gặp vấn đề tham nhũng v lạm dụng quyền lực, trong khi một số nước phi dn chủ (Singapore, hay c lẽ Cuba) lại c tiến bộ giải quyết những vấn đề ny.
Mọi hệ thống đều phải đi tm giải đp cho cu hỏi c thể lm g khi cc lnh đạo vượt qu lằn ranh cho php: hoặc bỏ phiếu loại bỏ họ, hoặc lật đổ qua cc phong tro dn chng, hoặc kỷ luật nội bộ. Hiện nay Việt Nam chỉ c cơ chế thứ ba, v cch ny chỉ hiệu quả nhất định trong một thời gian.
Bấm Tiến sĩ Dr. Jrg Wischermann, Viện Nghin cứu chu , Hamburg, Đức:
Martin Gainsborough c ci nhn đng ch về ba chnh thể độc đon ở Đng Nam v phn tch tc động của cc lực lượng kinh tế, chnh trị, văn ha-x hội gip duy tr hiện trạng cũng như những lực lượng c thể dẫn đến thay đổi (hạn chế) của ba chnh thể.
Giả định đằng sau phn tch của ng ấy l sự đối lập giữa văn ha chnh trị v quyền lợi của giới tinh hoa v bn kia l ci ng gọi l sự tham gia x hội dn sự của một bộ phận giai cấp trung lưu. Sự đối lập ny tạo thnh trọng tm cho khung l thuyết m tc giả dng để phn tch cc gc cạnh của nguyn trạng v thay đổi ở ba nước.
"Cch hiểu văn ha như thế c thể bị tranh ci nhiều. N c vẻ tương tự ci nhn về những nước Ả Rập bị coi l th nghịch với sự thay đổi cho đến khi Ma xun Ả Rập hủy diệt những g cn st lại từ giả định ny. "
Tiến sĩ Dr. Jrg Wischermann
V ưu điểm cũng như nhược điểm trong phn tch của tc giả cũng nằm ở đy. Về căn bản, ng xem văn ha l một hiện tượng x hội cụ thể đại diện cho tnh cch cốt li của một dn tộc, v ng cố gắng gắn hnh vi của con người vo những cấu trc hạn chế, định sẵn. Gainsborough cho rằng ở cả ba nước, văn ha chnh trị mang tnh gia trưởng v độc đon, v hiện trạng chnh trị, kinh tế được cc lợi ch kinh tế gip duy tr. Tri ngược với n, x hội dn sự được m tả như lực đẩy thay đổi từ từ.Bấm
Cch hiểu văn ha như thế c thể bị tranh ci nhiều. N c vẻ tương tự ci nhn về những nước Ả Rập bị coi l th nghịch với sự thay đổi cho đến khi Ma xun Ả Rập hủy diệt những g cn st lại từ giả định ny. Điểm thứ hai, về vai tr của x hội dn sự như nguồn gốc của sự đổi thay từ từ, đng tin hơn v c thể c nhiều bằng chứng thực tiễn t nhất trong trường hợp Việt Nam.
Ở phần cuối, Gainsborough lm một điều kh hiếm l nhn về tương lai của ba chnh thể. Thật khng may, ng chỉ đưa ra cc kịch bản theo những điểm tham chiếu quen thuộc (dn chủ ha ở Nam Hn v Đi Loan; chia rẽ trong hng ngũ của giới tinh hoa.). Một lần nữa, ng cho rằng sức mạnh của một nền văn ha chnh trị độc đon sẽ hạn chế cố gắng thay đổi ton diện chnh thể (một kết luận m theo ti, ng khng chứng minh t nhất về thực nghiệm).
Phần cuối bi v đề cập lin tục của tc giả về sức mạnh khống chế của văn ha chnh trị khiến độc giả ngạc nhin. Lm sao Đng phương luận (Orientalism) c thể hồ hởi sống lại ở Đng Nam , một năm sau khi Ma xun Ả Rập đ hủy diệt những g cn lại của tư duy ấy?
V sao Gainsborough khng giới hạn lập luận trong những g c thể quan st r rng v đ được ng phn tch kỹ ở những tc phẩm trước đ: sự đối lập quyền lợi giữa cc tầng lớp trong x hội Việt Nam, v cố gắng của cc giới nhằm khống chế nh nước v chnh sch của nh nước.
Nếu tc giả lm thế, hẳn ng đ kết luận rằng hiện nay c một sự thống trị tạm thời v mong manh của một lớp người c ảnh hưởng về kinh tế, chnh trị, v nh nước m họ khống chế c cc chnh sch nhằm xoa dịu giai cấp lao động v nng dn (hai cột trụ của chế độ cộng sản) m bỏ qua giai cấp trung lưu. V dụ l chnh sch chống lạm pht m đ gy ra ph sản cho khoảng 100,000 đến 150,000 doanh nghiệp tư nhn vừa v nhỏ.
Bấm Tiến sĩ Tường Vũ, Ph Gio sư Khoa Chnh trị học, Đại học Oregon, Hoa Kỳ:
Martin Gainsborough đng khi cho rằng văn ha chnh trị của giới tinh hoa v một x hội dn sự yếu ớt tạo thnh những thch thức to lớn cho dn chủ tự do (liberal democracy).
Cảnh st Jakarta v người biểu tnh năm 1999: hiện chưa r Việt Nam theo m hnh Đi Loan hay Indonesia
Nhưng dn chủ tự do chỉ l một hnh thức của dn chủ. Cc nền dn chủ chu như Nhật Bản v Nam Hn, ở nhiều mặt, l phi tự do. V dụ, theo Luật An ninh Quốc gia từ năm 1948, chnh phủ Nam Hn c thể truy tố v tống giam người dn chỉ v họ ca ngợi Bắc Hn. Năm 2010, 151 người bị thẩm vấn v nghi ngờ vi phạm Luật An ninh Quốc gia.
Số lượng người bị truy tố v c hoạt động 'thn Bắc Hn' trn mạng l 82 người năm 2010.
Sang năm 2011, c 178 trang web nội địa bị đng cửa v bị cho l c nội dung 'ủng hộ Bắc Hn'.
Để c dự đon chnh xc hơn, c lẽ chng ta cần xem xt khả năng chuyển đổi của Việt Nam sang một nền dn chủ thch hợp hơn đối với văn ha chnh trị ở chu, v dụ nền dn chủ c bầu cử đa đảng như Indonesia. Hệ thống ny dĩ nhin khng hon hảo, nhưng từ gc nhn tự do, n vẫn tốt hơn nhiều so với chế độ độc ti ton trị hiện nay ở Việt Nam.
Nếu ta nghĩ theo hướng ny, khả năng chuyển đổi cao hơn nhiều ngay cả khi khng thể ni chnh xc khi no n xảy ra. Kh đon l v thng thường, chuyển đổi chỉ xảy ra khi nhiều sự kiện cng kết hợp.
"Ti thấy Indonesia v Ai Cập l kịch bản khả dĩ hơn cho Việt Nam, chứ khng phải Nam Hn v Đi Loan, do mu thuẫn giữa cc phe trong Đảng Cộng sản, quản l kinh tế km v sự tụt giảm chất lượng cuộc sống mấy năm qua, cũng như sự gia tăng tham nhũng v bạo lực của cảnh st."
Tiến sĩ Tường Vũ
Thử nghĩ về sự sụp đổ của chnh thể Suharto ở Indonesia năm 1998. N xảy ra v khủng hoảng kinh tế v chuyện kế vị. Trước đy khủng hoảng kinh tế đ từng c nhưng chỉ khi kết hợp vấn đề kế vị, n mới khiến chnh thể Suharto sụp đổ. Năm 2011 ở Ai Cập, cũng l vấn đề kế vị v sự sụp đổ của một chế độ độc ti ở nước lng giềng khiến sự phẫn nộ dồn nn lu nay bng pht chống sự tn bạo của cảnh st.
Ti thấy Indonesia v Ai Cập l kịch bản khả dĩ hơn cho Việt Nam, chứ khng phải Nam Hn v Đi Loan, do mu thuẫn giữa cc phe trong Đảng Cộng sản, quản l kinh tế km v sự tụt giảm chất lượng cuộc sống mấy năm qua, cũng như sự gia tăng tham nhũng v bạo lực của cảnh st.
Dĩ nhin, việc chuyển giao quyền hnh ở Việt Nam được thể chế ha tốt hơn Indonesia v Ai Cập. Nhưng kể từ 2006, ta chứng kiến việc tập trung quyền hnh vo tay Thủ tướng v phe của ng. Chưa r liệu phe ny c khả năng thể chế ha ưu thế của họ tại Đại hội Đảng lần sau hay khng.
Ni về nguồn gốc thay đổi, những g Đảng Nhn dn Hnh động lm ở Singapore cũng khng xảy ra được ở Việt Nam, v đảng cộng sản cầm quyền ở Việt Nam thậm ch chưa bao giờ chấp nhận khi niệm đối lập. Đi từ dn chủ tập trung đến đối lập trung thnh l con đường qu xa cho họ. Ngược lại, cc đảng đối lập ở Singapore, d yếu, vẫn lun tồn tại. Do thiếu sự đối lập c tổ chức ở Việt Nam, một kịch bản như ở Lin X (một phe hay c nhn trong Đảng, Boris Yeltsin, dẫn dắt thay đổi đột ngột) l khả dĩ hơn.
Liệu sẽ c Yeltsin ở Việt Nam hay khng, v người đ như thế no, sẽ phụ thuộc sự kết hợp cc yếu tố kể trn. Nhưng ngy hm nay, sự kết hợp đ c vẻ khả thi hơn so với 5 năm trước.
Trong bi Bấm tiểu luận trước, ti đ đề cập đến những vấn đề, gc nhn v sự pht triển gần đy m người Việt cần biết trước khi họ mạo hiểm sang Phương Ty.
Tuy nhin, ti đ sao nhng một cu hỏi rất quan trọng: Ni chung, người Ty nhn v đối xử với người Việt v người Chu như thế no?
Tin mừng l người Ty ni chung nhn người Chu cũng giống như mọi người khc. V đạo đức tự do được phổ biến v c nhn được đề cao, nhiều nước Phương Ty tin tưởng rằng mọi người nn được đối đi bnh đẳng v cng bằng. C php luật ở mỗi nước khuyến khch v bảo vệ l tưởng ny, tức l trong việc lm v cả trong đời sống cng cộng, khng phn biệt nam hay nữ, gia đnh, giới tnh, tn gio, dn tộc hoặc l chủng tộc. Quan trọng nữa l những đạo luật ny phản nh sự cởi mở v quyết tm c cng bằng x hội m đ gip cho phương Ty thnh cng v đng được đến thăm hay định cư.
Nhưng dĩ nhin, x hội phương Ty, như bất cứ x hội no, khng phải lc no cũng sống đng theo l tưởng của mnh. Mặc d những vụ phn biệt chnh thức hay qu khch t xảy ra, nhưng sự phn biệt thực sự vẫn cn. Theo kinh nghiệm của ti sau khi ở c hơn 30 năm, rất hiếm khi xảy ra cc vụ tấn cng bạo lực do kỳ thị chủng tộc. V vậy, mỗi người đi nước ngoi, d phải lo về an ton c nhn, nhưng khng phải v thế m ngần ngại lm chuyến Ty du k.
Tệ phn biệt m người Chu nn ch hơn l sự phn biệt tinh tế hơn, hiện hữu trong những cửa hng v qun ăn nơi m người bn hng v hầu bn c vẻ đối xứ với mnh cộc lốc v uể oải hơn những khch khng phải l người Chu . Đi khi chng ta bị bắt gặp đang ni chuyện to bằng tiếng Việt v người qua đường nhn chng ta với thi độ khinh miệt. V chng ta c thể nhận ra khi người khc cười khẩy v những điều bnh thường đại loại như ru tc, ngn tay nhỏ di, một mn ăn khng quen hay cch ta đậu xe hơi.
Hnh mẫu rập khun
"Người Chu ở cc nước phương Ty nhiều khi bị coi như hon ton khc biệt với người Ty v đồng thời hon ton đồng nhất đối với tất cả người Chu khc. Tc ta lun lun đen v thẳng, mắt lun lun nghing, lm việc lun lun vất vả, học ton lun lun giỏi v lun lun c hiếu. Đương nhin, ấn tượng bất di bất dịch ny khng phải l vấn đề xấu thực chất; vấn đề ở đy l vấn đề rập khun."
Ở nhiều nước phương Ty người Chu được xem như di dn thnh cng v ha nhập tốt với cộng đồng mới. V vậy, sự phn biệt khng phải l thch thức hay bất cng to lớn nhất. Thay vo đ, nh tr thức c, Waleed Aly, đ ni rất đng khi miu tả rằng ở c (v c lẽ ở nhiều nước khc), c mức độ cao của sự phn biệt chủng tộc mức thấp. C nghĩa l người Chu bị p buộc một cch v hnh sống theo sự mong chờ của người phương Ty v bị ph bnh hay nhạo bng khi họ khng tun theo.
Người Chu ở cc nước phương Ty nhiều khi bị coi như hon ton khc biệt với người Ty v đồng thời hon ton đồng nhất đối với tất cả người Chu khc. Tc ta lun lun đen v thẳng, mắt lun lun nghing, lm việc lun lun vất vả, học ton lun lun giỏi v lun lun c hiếu. Đương nhin, ấn tượng bất di bất dịch ny khng phải l vấn đề xấu thực chất; vấn đề ở đy l vấn đề rập khun.
Như ti sẽ giải thch dưới đy: chng ta nn chống lại mẫu rập khun ny v chng ngăn trở sự quan hệ c nhn v cng việc chuyn nghiệp của người Chu ở nước ngoi v đi khi cả ở trong nước. Hơn nữa, chng ta nn phản đối sự phn biệt ny khng phải l v sự tiến bộ trong đời sống của người Ta thi, m cn để nng cao nền đức hạnh v văn minh của Phương Ty nữa. Như ng Martin Luther King đ dạy, sự bất cng ở bất kỳ nơi no cũng l sự đe dọa bất cng khắp mọi nơi.
Quan hệ tnh yu
C nhiều điều đng knh trọng về mối quan hệ giữa người chu v người phương Ty. Quan hệ ny c thể l cầu nối ở giữa hai x hội khc nhau.
Cơ bản l, v chắc chắn l việc ny khng lm ai ngạc nhin, phụ nữ Chu hấp dẫn với nam giới Ty hơn nam giới Chu hấp dẫn với phụ nữ Ty. Theo số liệu điều tra dn số ở Mỹ, khả năng phụ nữ Mỹ gốc Chu kết hn với người ngoi chủng tộc cao gấp đi nam giới Mỹ gốc Chu lấy vợ ngoi chủng tộc.
Một l do giải thch sự chnh lệch ny l hnh tượng của phụ nữ Chu ở phương Ty l thanh lịch, quyến rũ v đẹp kỳ lạ. Một bằng chứng hiển nhin l trong những phim nổi tiếng như Rambo: First Blood Part II, Good Morning Vietnam, Đng Dương v Người Mỹ Thầm Lặng (cả hai bản lm 1958 v 2002), cc diễn vin nữ Việt Nam chnh trong phim ny rất xinh, nhưng cũng thần b v c nhiều trắc trở trong đời sống.
Cc học giả về giới v Chu học khẳng định rằng việc Ty Phương ham thch phụ nữ Chu gắn liền với ci nhn cho rằng họ mềm mỏng v dễ phục tng. V vậy, việc đn ng Ty theo đuổi đn b Chu gắn với mộng tưởng cứu gip, thuần ho v truyền b văn minh cho x hội Chu . Ngoi ra, mẫu đn b hiền lnh v nghim trang dễ thu ht những đn ng Ty c quan niệm truyền thống họ ngờ vực ảnh hưởng của chủ nghĩa nữ quyền ln sắc đẹp v vai tr về giới.
Cần ni r l ti khng c cho rằng mọi đn ng Ty quan hệ với phụ nữ Chu đều c mộng tưởng thuộc địa hoặc luyến tiếc qu khứ. Ti chỉ muốn ni l hai sự thi thc ny đ đng gp đưa tới hnh tượng thống trị của phụ nữ Chu ở Phương Ty v c thể gip giải thch tại sao quan hệ giữa nữ Ta v nam Ty phổ biến hơn quan hệ giữa nữ Ty v nam Ta.
Hnh tượng phụ nữ Việt Nam gắn liền với chiếc o di
Đn ng Chu tương đối khng hấp dẫn ở phương Ty ni chung v bị xem l qu yểu điệu về cơ thể v qu gia trưởng về x hội. Trong văn ha phương Ty, tnh điển hnh của đn ng Chu l đầy st kh v thủ đoạn (nổi tiếng nhất l Hong Đế Nh Minh tn c trong Flash Gordon). Những đn ng Chu đng yu thường l hơi lập dị v tức cười (Jackie Chan, Pat Morita hay John Cho). Trong cả hai trường hợp (kẻ hung c v bạn tri kỷ), nhn vật Chu khng bao giờ bằng được anh hng Phương Ty rắn chắc v tự tin, v t khi ginh được người đẹp.
Trong khi đn b Chu c thể đp ứng quan niệm truyền thống của Ty Phương về phụ nữ, đn ng Chu trở nn km hấp dẫn hơn khi được so với quan niệm truyền thống ở Ty Phương về nam giới. Người đn ng Phương Ty l tưởng l vạm vỡ v quả quyết, cn người đn ng Chu l tưởng l kho lo v kn đo.
Quan niệm của Phương Ty về đn ng Chu c thể thay đổi trong tương lai, nhất l nếu thế kỷ ny tiến triển thnh Thế kỷ của Chu . Tuy thế, cũng giống như khng c mn thể thao hay tr chơi no lại cao cấp hơn mn thể thao hay tr chơi khc, c lẽ nam giới Chu thực ra khng kh hơn hay km hơn đn ng phương Ty, tối thiểu l về mỹ học? C l do no trong thế kỷ 21 để ta tin rằng to lớn hơn th lun lun tốt hơn?
Như vậy, quan trọng hơn l ta đối đầu với định kiến rằng đn ng Chu khng hấp dẫn v n khng sng tỏ v c tnh chất s vanh. Chng ta cũng nn nghi ngờ tư tưởng Nho gio đặt đn ng vo vị tr cao nhất trong gia đnh v cộng đồng. Những hệ thống cấp bậc gia trưởng đ lỗi thời v bất cng, khng chỉ lm phụ nữ Ty pht chn, m phụ nữ Chu cũng thấy thế khi họ đoạn tuyệt với những truyền thống v đạo đức đ bắt họ ở nh v sống dưới quyền hnh của đn ng.
Trong Tạp ch Chu v Hoa Kỳ Học nh nghin cứu Kumiko Nemoto đ phỏng vấn vi chục phụ nữ Hoa Kỳ gốc Chu , những người đ từng hẹn h hay lấy chồng da trắng. Tất cả những phụ nữ ny thể hiện sự buồn giận với đn ng Chu v họ nhn thấy sự lạc hậu, thiếu thng cảm v hờ hững. Theo một người được phỏng vấn, đn ng Chu , khng phải l người ho hoa phong nhHọ khng tru mếnTi nghĩ c tnh của ti khng ph hợp với nhiều đn ng Chu v ti qu tự lập.ti c tinh thần hướng ngoại qu cao.
Ti đ từng nghe những người phụ nữ Việt Nam ở những độ tuổi khc nhau v ở những nơi khc nhau thể hiện sự buồn giận tương tự về đn ng Việt. Mới đy, khi ti rng lm mối một người bạn nam cho một người nữ, ti nhấn mạnh anh ny chu đo v hiện đại, anh ấy trưởng thnh trong hon cảnh kh khăn nn biết lo cho mnh v chăm sc cho người khc, anh ấy nấu ăn ngon lnh v lau nh sạch sẽ.
"Cc học giả về giới v Chu học khẳng định rằng việc Ty Phương ham thch phụ nữ Chu gắn liền với ci nhn cho rằng họ mềm mỏng v dễ phục tng. V vậy, việc đn ng Ty theo đuổi đn b Chu gắn với mộng tưởng cứu gip, thuần ho v truyền b văn minh cho x hội Chu . Ngoi ra, mẫu đn b hiền lnh v nghim trang dễ thu ht những đn ng Ty c quan niệm truyền thống họ ngờ vực ảnh hưởng của chủ nghĩa nữ quyền ln sắc đẹp v vai tr về giới."
Chị ấy trả lời, Tất cả điều đ sẽ thay đổi khi anh ấy c vợ. Cu ny lm cho ti phải cn nhắc rằng đn ng Chu nn suy nghĩ lại thi độ của mnh đối với tnh bạn v tnh yu, cng việc trong nh v cng việc nui con nếu muốn trnh cảnh c đơn suốt đời.
Ci trần bằng tre
Tc giả Mỹ gốc Hn Quốc, Wesley Yang, mới viết bi tranh luận trong New York Magazine khẳng định nhiều phng lm việc ở Mỹ đ xuất hiện ci trần bằng tre c khả năng trấn p một cch kn đo người Chu khng cho họ vươn ln. ng Yang xc nhận trong những nghề lm ăn qua nhiều thập kỷ, người gốc Chu đ chiếm ưu thế như kinh doanh, luật, y khoa v cng nghệ thng tin. Nhưng hiện nay c rất t người Chu ginh được vị tr quản l v gim đốc.
ng Yang tố co ci thnh kiến v thức ny, nhưng lại ph bnh nặng nề hơn những người Chu lm cho thnh kiến ko di. Đặc biệt, sự bất ti của người Đng trong thể hiện tnh cảm, sng kiến v ch của họ, c nghĩa l c định kiến nhn người Chu như người my hơn l con người.
Ni cch khc, người Chu ở Phương Ty được đnh gi như xe my Honda chắc chắn v bền, nhưng cn thiếu điểm đặc trưng hiện đại v mốt của xe my Vespa v thua xa xe hơi BMW mạnh mẽ v sang trọng. Nghĩa l ở phương Ty nhn vin Chu được đnh gi xuất sắc, miễn l họ ci đầu lm việc chăm chỉ v khng đi hỏi nhiều qu.
Ti cũng thch sự hăng hi của ng Yang, nhưng tự hỏi liệu c phải ng Yang chống đối đạo đức Chu chỉ để phục tng l tưởng Mỹ về cng việc v sự lnh đạo. Hnh như ng Yang đang ku inh ỏi, Chng ta người Chu cũng trở thnh phương Ty được!
Điều ny đưa ra một cu hỏi, Người Chu c thể đạt được thnh cng v đng gp cho phương Ty trong lc cn trung thnh với Chu khng? Ti hy vọng cu trả lời l C thể.
Chu hơn nữa
Việc thứ nhất m người Chu trẻ nn suy xt l học thm về cội nguồn của chnh mnh. Người Chu muốn di chuyển đến phương Ty nn nắm lịch sử, văn ha, mu thuẫn, thch thức v sắc thi x hội gốc của chnh mnh. Khng c kiến thức ny, th khng bao giờ thay đổi định kiến về Chu ở Phương Ty được.
Đối với nhiều du học sinh Chu , việc thng thạo kiến thức x hội, thời sự v di sản văn ha của mnh c nhiều lợi ch cho việc học tập. Nhiều khi, ti chứng kiến sinh vin Chu ở c khng thnh cng trong bi tiểu luận v cng trnh nghin cứu hoặc khng tham gia vo thảo luận trong lớp, khng phải l v km tiếng Anh, m v thiếu những v dụ, vấn đề v tưởng được rt ra từ kinh nghiệm của đất nước mnh.
Ti thường nghe ni những loại suy nghĩ v học hnh kiểu Chu (cụ thể ở Việt Nam) l qu bị động, nn phải cải tạo cho năng động v sng tạo hơn. C thể kiến ny đng, tuy nhin c mu thuẫn trong việc đấu tranh để cho năng động v sng tạo hơn nhưng rốt cuộc chỉ thnh ra như phương Ty thi.
Cuốn sch gy tranh ci v bn chạy như tm tươi của b Amy Chua, Khc chiến ca của Hổ mẹ, thăm d những sự khc biệt r rng trong phương php nui con của người Trung Quốc v người Ty. B Chua m tả những chuyện kinh khiếp v hi hước khi nui hai đứa con gi: bắt chng thi điểm cao nhất, từ chối niềm vui ph phiếm v bắt buộc học bi v tập chơi nhạc vi tiếng mỗi ngy.
"Người thanh nin Việt Nam chuyển đến phương Ty khng cần sợ bị nhiễm văn ha xa lạ lm cho mnh mất thing. Chng ta tồn tại ở giữa phương Đng, phương Ty v những nơi khc, v đồng thời vẫn l người Việt đầy kiu hnh."
B Chua ni học gạo bị đnh gi thấp ở Hoa Kỳ, trong khi b cho rằng học gạo gip lm tăng tiến tr c, dũng cảm chịu đựng v cho ta cảm gic mnh đạt thnh tch nhờ gắng sức. Sau khi con mnh trở nn xuất sắc trong trường học, khi chơi piano, bơi lội con mnh sẽ thấy hoạt động ấy vui hơn v gi trị hơn ( niệm ny cũng được thể hiện r trong loạt phim TheKarate Kid v Kung Fu Panda). B mẹ hổ cho rằng: hổ con kin tm chứ khng yếu đuối, b mẹ lun chuẩn bị chng cho tương lai v chứng minh tnh yu của mẹ hổ qua hy sinh lớn lao.
Khi lm việc với vi trăm sinh vin Ty mỗi năm, ti thấy l họ cũng nn mang tnh Chu hơn một cht. Nhiều khi họ bỏ qun hai bổn phận chnh của sinh vin: im lặng v nghe lời. Sinh vin Ty thường nghĩ họ c lợi khi tweet, blog, SMS, hơn l cần phải học từ thầy c gio hoặc trong sch vở. Đi khi v họ rất bận multi-tasking (lm nhiều cng việc trong một lc), họ khng thu được kết quả g. Đương nhin, hiện nay nhiều sinh vin Chu cũng thiếu tập trung v thiếu sự rn luyện tr c; những người ny cũng nn mang tnh Chu hơn.
Để hiểu người Ty thấy người Ta như thế no, bạn nn biết l mỗi bn khng phải l hon hảo v mỗi bn đều c những điểm v tnh cch c thể gip bn kia. Dĩ nhin người Việt đ biết điều ny từ lu. Trong lịch sử lu di, người Việt nhiều lần phải vay mượn, thch nghi, v pha trộn ảnh hưởng từ nước ngoi, những ảnh hưởng m sau một thời gian người Việt xem chng l của mnh.
Khng c văn ha tinh khiết, l lời nhắc của nh nghin cứu Hữu Ngọc. Tất cả l sự pha trộn. Quan niệm ny được chứng minh trong thần thoại nguồn gốc dn tộc (con Rồng chu Tin), ngn ngữ (quốc ngữ), tn gio (tam gio), thời trang (o di) v thức ăn (phở). V vậy, nếu qu khứ l hướng dẫn cho hiện tại, th người thanh nin Việt Nam chuyển đến phương Ty khng cần sợ bị nhiễm văn ha xa lạ lm cho mnh mất thing. Chng ta tồn tại ở giữa phương Đng, phương Ty v những nơi khc, v đồng thời vẫn l người Việt đầy kiu hnh.
Tiến sĩ Kim Huỳnh l giảng vin tại Đại Học Quốc Gia c, đ đăng tiểu sử về gia đnh mnh trong cuốn Where the Sea Takes Us: A Vietnamese-Australian Story (HarperCollins 2008) v l một trong hai chủ bt của cuốn sch The Culture Wars: Australian and American Politics in the 21st Century (Palgrave MacMillan 2009). Bản gốc tiếng Việt được b H Thị Thu Hương từ Trung tm Integrated Culture and Language Studies (ICLS) chỉnh sửa đi cht v BBC bin tập lại.
